Weblog Streekarchief Bommelerwaard

IJs niet altijd een pretje

2012-02-09T01:04:00.000-08:00

Enkele dagen stevige vorst en het 'E' woord zoemt rond. De elfstedentocht is een mooie schaatswedstrijd en (vooral sinds 1985) ook een nationaalfeest, maar een tandje minder in de media en iets meer realiteitszin mag wel...

In vroeger tijden was strenge vorst niet meteen een reden tot vreugde. Opwinding misschien wel, in minder positieve zin dan. In de voorbije eeuwen vroren bij strenge vorst de rivieren dicht en ontstonden ijsdammen door kruiend ijs. Door het ijs nam de druk op de dijken toe met een groeiende dreiging voor dijkdoorbraken en watersnood.

Enkele unieke foto's uit 1860-1861 in de collectie van het Streekarchief Bommelerwaard illustreren dit treffend.In december 1860 was het weer eens zover. Binnen enkele dagen vroor de Waal rond Kerstmis dicht en begon het ijs te kruien. Notaris Hendrik Jan van der Dussen (1777-1864) legde dit in stereo vast op een glasplaat. Onderstaande foto toont één helft van het stereobeeld van de rivier ter hoogte van Zaltbommel met zicht op Tuil aan de overzijde.

Door een ijsdam nabij Loevestein bezweek een week later de dijk bij het dorpje Brakel en stroomde het Waalwater de Bommelerwaard in. Ook op andere plaatsen begaven vervolgens de dijken het. Een deel van de binnenstad van Zaltbommel wist net de voeten droog te houden, voor de rest stroomde de gehele streek onder. Dat het toen erg koud was en stevig vroor blijkt ook uit een andere bijzondere foto. Het is waarschijnlijk een opname van huizen in de Voorstraat in Ammerzoden met besneeuwde daken, waarop duidelijk een ijsrand te zien is aan de huizen die aangeeft hoe hoog het water heeft gestaan. De foto is mogelijk gemaakt door de plaatselijke kasteelheer Arthur baron de Woelmont.

Sil van Doornmalen,
adjunct-streekarchivaris.

Hoogwater: koninklijke belangstelling

2012-01-12T01:41:00.000-08:00

Vorige week was het spannend in het Noorden van ons land. Hoogwater zorgde voor overlast en de dreiging van dijkdoorbraken. Gelukkig hielden de Groningers hun voeten droog. In de Bommelerwaard kan men er over meepraten. In 1995 was er in de streek een grote dreiging bij hoogwater en werden de inwoners uit voorzorg geëvacueerd.

De Bommelerwaard hield toen ook gelukkig de voeten droog. Dat was in de eeuwen daarvoor wel anders. Nog in de negentiende eeuw kwamen dijkdoorbraken als gevolg van hoogwater en ijsdammen in de rivieren geregeld voor. Het koningshuis kwam dan poolshoogte nemen en betuigde zijn medeleven. Vorige week schonk mevrouw Van Cappellen uit Amersfoort een interessante prent aan het Streekarchief Bommelerwaard die te maken heeft met een dergelijke watersnoodsramp.

In 1855 kwam koning Willem III naar de Bommelerwaard, toen de Waaldijk nabij het dorpje Brakel het weer eens had begeven. Jaren later werd die gebeurtenis verbeeld in het Nederlandsch panopticum, een wassenbeeldenmuseum in de Amstelstraat in Amsterdam. (Het panopticum was in 1881 opgericht naar voorbeeld van Madame Tussaud in Londen.) De Amsterdamse krant Nieuwsblad voor Nederland bracht, waarschijnlijk in 1888, een prent uit van de beeldengroep onder de ronkende titel 'Vorst en Volk'. Mevrouw Van Cappellen schonk een exemplaar van deze ingekleurde prent, premie plaat genoemd.

Op de prent wordt de koning geflankeerd door (links) de graaf Van Limburg Stirum, luitenant-generaal Dumonceau, baron Snouckaert van Schauburg en (rechts) luitenant 1e klas jonkheer De Casembroot en kapitein Mansfeldt. Rechts op de voorgrond staat nog jonkheer Berkcmans de Weert uit het gevolg van de koning. De getroffen inwoners zijn uiteraard anoniem. De prent is gedrukt bij Tresling & Co. te Amsterdam.

In onze beeldbank vindt u nog meer prenten en kaarten die zijn uitgegeven en gemaakt naar aanleiding van watersnoodrampen.

Sil van Doornmalen
adjunct-streekarchivaris

Schelmenroman van een schelm

2011-12-02T04:51:00.000-08:00

Het leven van de graaf van Tottleben door Franciscus Lievens Kersteman

De Stichting Vrienden van het Streekarchief Bommelerwaard heeft de aankoop mogelijk gemaakt van een bijzonder drukwerkje. In 1761 verscheen bij de Zaltbommelse drukker-uitgever Johannes Willem Kanneman (1722-1786?)een 160 pagina's tellend boekje in klein formaat over het leven van Gottlob Curt Heinrich Graf von Gottleben (1715-1773). Destijds te koop voor 11 stuivers. Het relaas was van de hand van Franciscus Lievens Kersteman (1728-1793?). Kersteman beschreef op vrolijke toon het leven van avonturier en militair Van Tottleben die wel van de vrouwtjes hield. Als militair was Tottleben onder andere werkzaam in Polen, Holland, Pruisen en Georgië. (meer informatie op wikipedia)
Midden achttiende eeuw vonden dergelijke biografische boekjes gretig aftrek. Lezers waren destijds verzot op de verhalen over de schandaaltjes aan de Europese hoven. Het waren roddelwerkjes zoals nu de Privé en Weekend. De boekjes waren tegelijk ook pikant en ondeugend (lust en liefde speelde natuurlijk een rol in de levens van de hovelingen!).

Franciscus Lievens Kersteman heeft zelf ook een avontuurlijk en bewogen leven gehad. Hij heeft gestudeerd (behaalde zelfs de doctorstitel in Harderwijk op een mager juridisch proefschriftje), was militair, avonturier, oplichter, vervalser, schrijver, jurist en wat al niet meer. In 1775 kwam hij achter de tralies, na een veroordeling in Schoonhoven voor het vervalsen van wissels. Van de opgelegde straf van 30 jaar tuchthuis en levenslange verbanning uit Holland, heeft hij elf jaar vastgezeten. De verbanning werd kwijtgescholden. Na 1786 verbleef hij voornamelijk in Amsterdam. In zijn leven hanteerde hij meermaals de pen. Van hem zijn een aantal romans annex biografieën, een paar satirische werkjes, een aantal juridische werken en een autobiografie bekend.

Franciscus Lievens Kersteman kwam op voorspraak van drukker Kanneman omstreeks 1760 naar Zaltbommel. Daar liet hij zijn oog vallen op Geertruij van der Linden die niet onbemiddeld was dankzij een erfenis. Het echtpaar kreeg twee kinderen die na het overlijden van de moeder in 1778 in het weeshuis terecht kwamen. Vader Kersteman zat toen namelijk in het gevang en leefde al langer gescheiden van zijn vrouw. Geertruij overleed in armoede omdat haar echtgenoot in de tussentijd het bescheiden vermogen had verkwanseld.

In 1761 verscheen het eerste werkje van Kersteman bij drukker Kanneman in Zaltbommel, over het wellustige leven van mevrouw de Pompadour, 'volgens de Echtste, en Geloofwaardigste Berichten in vrolyke, en onpartydige trant beschreven'. Er volgden nog enkele uitgaven, waaronder het levensverhaal van Tottleben. De 'biografie' van Tottleben bracht het tot verschillende edities. Al snel verscheen een tweede druk bij Kanneman en in 1764 nog een derde druk bij een Amsterdamse drukker. Kanneman verzorgde in 1762 zelf nog een Franse editie. Een Duitse en een Franse vertaling verschenen bij een Keulse drukker.

Drukker Kanneman vertrok in 1764 naar Amsterdam. Zijn 'vriend' Kersteman bleef nog enige jaren in de stad. In 1764 had deze een benoeming aangenomen als 'professor honorair' in Heusden, maar zijn woonplaats bleef Zaltbommel. In 1770 trok hij echter ook naar Amsterdam, zijn vrouw en kinderen in armoede achterlatend.

Sil van Doornmalen
adjunct-streekarchivaris

Meer lezen, o.a.:
- D.J.H ter Horst, Franciscus Lievens Kersteman. Het leven van een 18e eeuwsche avonturier (Vaderlandsche cultuurgeschiedenis in monografieën, dl.II, 1937)
- W. van Iterson, Franciscus Lievens Kersteman en zijn gedwongen verblijven te Rotterdam, in: Rotterdams Jaarboekje (9) 1951, p.219-256
- A. Vos, Johannes Willem Kanneman, boekdrukker en uitgever in Zaltbommel 1744-1764, in: Bijdragen en Mededelingen Gelre LXXXV (1994), p.89-117

Wilt u ook vriend worden van het Streekarchief Bommelerwaard? Meldt u aan door een e-mail te sturen naar info@streekarchiefbommelerwaard.nl.

Door de schoorsteen gevallen...

2011-11-16T02:32:00.000-08:00

Sint Nicolaas in Zaltbommel in 1834

De aankomst van de goedheiligman in Nederland op zaterdag 12 november herinnerde mij aan een bijzonder briefje dat ik enige tijd geleden in het archief van de Zaltbommelse familie Thooft-Vermeulen tegenkwam. Een zekere F.J. van Kempen schreef op 5 december 1834 een briefje aan zijn vriend Herman Vermeulen en zijn 'lieve jufrouwtje' waarin de 'oude heer St. Nicolaas' een bezoek aan hun huis had gebracht en nog zelf via de schoorsteen wat cadeautjes achter liet.

Het feest van Sint Nicolaas of Sinterklaas heeft oude wortels in Nederland die teruggaan tot de late middeleeuwen. Toen werden in de winter geschenken gegeven aan kinderen en konden zij in de kerk een schoen zetten. Sint Nicolaas was lang een geheimzinnige figuur. Het feest zoals wij dat nu kennen heeft in de loop van de negentiende eeuw vorm gekregen. In 1850 duikt door toedoen van Jan Schenkman (1808-1863) de figuur van Zwarte Piet op. In 1834 moest Sint Nicolaas bij de familie Vermeulen nog zelf via de schoorsteen de cadeautjes brengen!

Van Kempen schreef: 'De oude Heer St. Nicolaas is dezen middag ten 5 ure met zulk een geweld de schoorsteen komen doorvallen, dat ik, om ongelukken voortekomen, genoodzaakt ben geweest, dit bakje er onder te zetten. St. Nicolaas heeft gezegd dat het kopje en schoteltje voor het jufrouwtje was, met haren naam, terwijl het overschietende gedeelte (behoudens ook de naam voor Herman en dit pijpenmandje en scheepje) netjes tusschen u lieden moet verdeeld worden'.

Sil van Doornmalen,
adjunct-streekarchivaris.

Juli 1944 onrust in Zaltbommel

2011-10-07T00:58:00.000-07:00

Onlangs kreeg het streekarchief een bijzonder pamfletje geschonken. Op 14 juli 1944 riep de NSB-burgemeester van Zaltbommel, Jan Boll, zijn inwoners op om, 'naar aanleiding van het gebeurde op Zaterdagavond 8 juli' uit de buurt te blijven van een deel van de stad dat was afgezet. Bevelen van Duitse soldaten zoals 'Hände hoch' en 'stehen bleiben' moesten direct opgevolgd worden. Het was tot op heden een onbekende circulaire die een beeld geeft van de onrust in de stad na die niet nader omschreven gebeurtenis van 8 juli.

Acht juli 1944 is een zwarte bladzijde in de geschiedenis van Zaltbommel. Die zaterdagavond rond 17.00 uur deden Duitse soldaten een inval in hotel Gottschalk aan de Waterstraat. In het hotel verbleven joodse onderduikers, waarvan enkelen nog net op tijd konden vluchten in hun schuilplaats. De Duitse soldaten waren nerveus en bij de inval is geschoten. Hotel eigenaar Hendrik van de Laak wordt neergeschoten en is op slag dood, de onderduikster Mary Wolf werd in de buik getroffen en overleed kort daarop. Op de Markt in de stad schoot een Duitse soldaat nog Aart Hobo van zijn fiets toen hij niet onmiddelijk reageerde op een bevel om te stoppen. Het hoe en waarom van deze actie is nooit helemaal duidelijk geworden. Cees Kooman beschrijft de gebeurtenis uitvoerig in zijn studie over Zaltbommel in de jaren 1942-1945, maar kon ook geen uitsluitsel geven. Al snel is er sprake van dat er verraad in het spel is, of op zijn minst onvoorzichtigheid waarbij mogelijk per ongeluk door een betrokkene iets losgelaten is over de aanwezigheid van joods onderduikers in het hotel. Zeker is het allemaal niet. Echt verraad lijkt niet aannemelijk omdat de schuilplaats zelf niet gevonden is. Op 10 juli wisten de overgebleven onderduikers uit hun schuilplaats te ontvluchten.

Meer weten? Cees Kooman, Zaltbommel 1942-1945. Een gemeente onder Nationaalsocialistisch bestuur (Zaltbommel 2008).

Sil van Doornmalen,
adjunct-streekarchivaris.

Doodsbriefjes

2011-09-28T02:34:00.000-07:00

Overlijdensverklaringen met vermelding doodsoorzaken in Streekarchief Bommelerwaard.

Rob van Drie schreef in het septembernummer van 'Genealogie', het blad van het Centraal Bureau voor Genealogie, een lezenswaardig artikel over Het Doodsbriefje (verklaring van overlijden). De verklaringen van overlijden werden ingevoerd in 1865. Vanaf 1926 werden twee verklaringen gemaakt, het doodsbriefje A met een beknopte omschrijving van de doodsoorzaak en een doodsbriefje B met een uitgebreidere verklaring. Vanaf 1 april 1956 bevat het doodsbriefje A niet meer de exacte doodsoorzaak.

Van Drie schrijft over de doodsbriefjes vanaf 1865 en de doodsbriefjes A vanaf 1926 tot 1956, die in de gemeentelijke archieven terechtkwamen: 'veel van die briefjes zijn inmiddels vernietigd. Een gemeente kan en hoeft niet alle documenten te bewaren. Bij de bepaling van wat wel en niet bewaard moet worden, maakt men gebruik van een landelijke selectielijst. Daarop komt de 'verklaring van overlijden' voor als een document dat mag worden vernietigd.' Dat is niet helemaal waar. De huidige selectielijst voor gemeenten (Selectielijst voor archiefbescheiden van gemeentelijke en intergemeentelijke organen opgemaakt opgemaakt of ontvangen vanaf 1 januari 1996) bevat inderdaad die bepaling, maar die selectielijst heeft – de titel zegt het al - slechts terugwerkende kracht tot 1996 en gaat dus in het geheel niet over de doodsbriefjes tot 1956. Voor stukken van vóór 1996 gold en geldt nog steeds de Vernietigingslijst van 1983 en daarin staat dat de overlijdensverklaringen met vermelding van doodsoorzaak vernietigd mogen worden indien de doodsoorzaak is vermeld op de persoonskaart. Dat impliceert dat indien die doodsoorzaak niet op de persoonskaart staat, de overlijdensverklaring bewaard moet worden. De genoemde lijst uit 1983 had een voorganger uit 1948. Daarin wordt met zoveel woorden gesteld dat de overlijdensverklaringen bewaard moesten worden. Van Drie stelt dat vanaf de invoering van de persoonskaarten in 1939 de doodsoorzaak op de persoonskaart werd overgenomen van het doodsbriefje. Als dat altijd zo zou zijn zouden vanaf 1983 (ook met terugwerkende kracht tot 1939) de verklaringen van overlijden inderdaad mogen worden vernietigd, zoals hierboven ook is betoogd.

Ik weet niet hoe het in andere gemeenten was geregeld, maar van de dertien gemeenten die de Bommelerwaard van 1939 tot 1955 kende (Ammerzoden, Brakel, Gameren, Hedel, Heerewaarden, Hurwenen, Kerkwijk, Maasdriel, Nederhemert, Poederoijen, Rossum, Zaltbommel en Zuilichem) was er geen enkele die de doodsoorzaak noteerde op de persoonskaarten.

Dat leidt tot de conclusie dat de verklaringen van overlijden met vermelding van doodsoorzaken van die gemeenten niet vernietigd hadden mogen worden. In veel gemeenten is dat toch gebeurd. Voor het overzicht van bewaard gebleven verklaringen in de gemeentelijke archieven die berusten bij het Streekarchief Bommelerwaard: klik hier. Van de overige gemeenten zijn dergelijke verklaringen dus niet (meer) aanwezig.

Jan Buylinckx,
streekarchivaris